Wat gebeurt er als microplastics het menselijk lichaam binnendringen? Hopen ze zich op en heeft dat mogelijk schadelijke gevolgen? Het publiek-privaat consortium MOMENTUM onderzoekt die vragen de komende jaren.

Samenwerking in een consortium

Voor dit consortium werken universiteiten, kennisinstituten en bedrijven samen, gefinancierd door ZonMw, de topsector Life Sciences & Health, TNO, ministeries en bedrijven. Het onderzoek borduurt voort op de 15 eenjarige doorbraakprojecten in het programma Microplastics & Health die ZonMw in 2019 financierde. MOMENTUM heeft voor de komende drie jaar een budget van 5,4 miljoen euro beschikbaar om vervolgonderzoeken te organiseren. Voor ZonMw is deelname aan het consortium een logische stap; het past binnen het ZonMw-brede onderwerp ‘Gezonde leefomgeving’ waaronder de subsidieverstrekker recentelijk nadrukkelijker programmeert.

Waarom is onderzoek naar microplastics zo urgent?

Zelfs als de industrie de productie van nieuw plastic nu zou stoppen, blijft de hoeveelheid microplastics de komende jaren alleen maar toenemen. Er is namelijk al veel plastic in het milieu aanwezig dat nog in kleine deeltjes uiteen zal vallen. Dick Vethaak is toxicoloog bij Deltares en mede-projectleider van MOMENTUM: “Er is veel aandacht voor plastic afval in het milieu als flesjes en verpakkingen. Maar vooral binnenshuis worden we blootgesteld aan andere plastic deeltjes van polymeerverven of textielvezels. “Plastics bevatten vaak allerlei additieven. Van veel van die toegevoegde stoffen is nauwelijks bekend hoe toxisch ze zijn. De kleine plasticdeeltjes verspreiden zich gemakkelijk: net als bijvoorbeeld natuurlijke vezeltjes van katoen. “Maar plastics breken nauwelijks af en vallen uiteen in steeds kleinere deeltjes. Hierdoor hopen ze zich op in het milieu en in de voedselketen,” voegt Dick toe.“

De opzet van MOMENTUM

“We hebben het project MOMENTUM genoemd omdat het een rijdende trein moet zijn,” vertelt Julliette Legler, hoogleraar toxicologie aan de Universiteit Utrecht en eveneens projectleider. “Het is een project voor de lange termijn; een beweging van de doorbraakprojecten naar een infrastructuur voor eersteklas onderzoek en oplossingen voor het probleem van microplastics. Naast MOMENTUM lopen op de Universiteit Utrecht twee Horizon2020-projecten, gesubsidieerd door de Europese Commissie. Want dit is zo’n groot onderwerp dat we dat niet met alleen MOMENTUM kunnen aanpakken. Er is al internationale belangstelling.”
Het bleek een uitdaging om van de 15 doorbraakprojecten de meest veelbelovende resultaten te bundelen in een nieuw project. En om daarna bijdragen uit de private sector en onderzoeksorganisaties te realiseren. Juliette: “We hebben een unieke publieke-private samenwerking gerealiseerd. Het is niet alleen een fundamenteel onderzoeksproject; we denken over de toekomst en hoe we van het probleem van microplastics kunnen afkomen. Maar ook over toepassingen, oplossingen en risicobeoordeling.”

Kennisagenda microplastics vormt leidraad

In januari 2021 overhandigde ZonMw de kennisagenda ‘Wat doen microplastics in ons lichaam?’ aan staatssecretaris Stientje van Veldhoven van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Dick werkte mee aan de totstandkoming van die agenda: “De kennisagenda vormt een script en geeft aanbevelingen en routes aan waarlangs we de komende 10 tot 15 jaar kunnen werken.”
Nederland is koploper in het onderzoek naar de gezondheidseffecten van microplastics. Juliette zegt daarover: “Bij mijn weten is ZonMw internationaal de eerste ‘research council’ die geïnvesteerd heeft in humane gezondheidseffecten. ZonMw richt zich niet alleen op medicijnen en therapie, maar ook het voorkomen van ziekte door milieufactoren. Daarmee heeft Nederland een voortrekkersrol.”

Wat weten we over microplastics en wat niet?

De kleinste plasticdeeltjes worden in onderzoek vergeleken met nanodeeltjes. Het is bekend dat die kunnen leiden tot ontstekingsreacties en DNA-schade. Het is waarschijnlijk dat kleinere microplastics, waaraan we dagelijks via lucht, voeding en water worden blootgesteld, het darm- en longepitheel kunnen passeren, dat er opname in bloed en hersenen optreedt, en mogelijk via deze weg bacteriën en virussen het lichaam kunnen binnendringen. Microplastics zijn recentelijk aangetoond in de placenta van een ongeboren kind, met nog onbekende gevolgen. Sommige mensen hebben al plastic deeltjes in hun lichaam, bijvoorbeeld door uiteenvallende plastic protheses of borstimplantaten. Over drie jaar zal duidelijker zijn bij welke concentraties effecten optreden, en of daaraan een risico verbonden is. “Ik hoop dat we over drie jaar onderscheid kunnen maken tussen gevaarlijke en ongevaarlijke eigenschappen van microplastics. Dus niet alleen met slecht nieuws komen maar ook met oplossingen,” volgens een hoopvolle Juliette.

Onderzoek ook na komende drie jaar nodig

Vooralsnog wordt MOMENTUM voor drie jaar gefinancierd. Maar nu is al duidelijk dat ook daarna vervolgonderzoek nodig zal zijn. Dick legt uit: “Je kunt in de eerste drie jaar nauwelijks toepassingen verwachten. We zijn vooral met de private partners bezig om oplossingen te vinden en voor de komende 10 of 15 jaar een actieplan op te zetten. Ik verwacht dat er zeker een nieuwe financiële injectie komt om het onderzoek voort te zetten. We kunnen toekomstige generaties niet met onze plastic vervuiling opzadelen. Ook als we over drie jaar concluderen dat de concentratie plasticdeeltjes in ons lichaam betrekkelijk laag is, dan nog moet je nadenken over de gevolgen na een paar decennia.”
Communicatie naar het grote publiek wordt een vast onderdeel van MOMENTUM, vertelt Juliette: “We willen duidelijk maken waarmee we bezig zijn, hoe we onderzoeken doen. Dat we niet alleen met onderzoekers werken maar ook met producenten van plastics, bedrijven die nieuwe technieken ontwikkelen en maatschappelijke organisaties die belang hebben bij de resultaten van ons onderzoek. Dat het een echte teaminspanning is!”

Bredere context van microplastics

Microplastics en gezondheid maakt onderdeel uit van het ZonMw-brede onderwerp Gezonde leefomgeving. Wij laten kennis ontwikkelen en toepassen gericht op de gezondheidseffecten van de leefomgeving om op die manier bij te dragen aan de gezondheid van mensen.

Meer informatie

Lees meer Foto:

Reageer