Krapte op de arbeidsmarkt in een vergrijzende samenleving en een toenemende flexibilisering. Van werkende mensen wordt steeds meer gevraagd, en dan ook nog eens tot op hogere leeftijd. Het verbeteren van hun duurzame inzetbaarheid wordt zo een alsmaar urgenter maatschappelijk vraagstuk.

Breed gedragen

Dit gevoel van urgentie was al voelbaar gedurende het ZonMw-programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid (2009-2015). In opdracht van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Sociale Zaken en Werkgelegenheid subsidieerde dit programma onderzoek om de duurzame inzetbaarheid van werknemers te verbeteren. Toen het programma startte, was dat een nieuw begrip. Inmiddels wordt duurzame inzetbaarheid breed gedragen en omarmd door werkgevers en professionals op dit terrein. Dit blijkt wel uit de artikelen in deze publicatie, waarin we terugkeren bij enkele projecten uit het programma. Wat is er intussen gebeurd met de kennis die is ontwikkeld? En hoe worden producten die eruit voortkomen ingezet om de urgente vraagstukken van nu te helpen oplossen?

Goede voorbeelden

In het eerste artikel vertelt Evelien Brouwers (Tranzo) over de manier waarop steeds meer bedrijfsartsen mensen met psychische problemen begeleiden. Ze maakt duidelijk dat arbeidsorganisaties daarmee veel kunnen winnen. Tessa Kouwenhoven (Erasmus MC) en Philip Blom (Scania) schetsen een preventieve aanpak die oudere werknemers met een fysiek zwaar beroep helpt gezond te leven. Marly Simons (De Zorggroep) en Ina van Haeff (Zorg aan Zet) laten zien hoe je werknemers in de zorg op een gezonde en plezierige manier aan je organisatie kunt blijven binden.

Hoe verder?

Het is duidelijk dat het bewustzijn groeit: gezondheid en duurzame inzetbaarheid zijn van groot belang, voor werkenden én voor werkgevers. Steeds meer arbeidsorganisaties willen daarvoor effectieve interventies inzetten. Het praktijkgerichte onderzoek dat we hier presenteren – samen met de praktische informatie voor HR-professionals, bedrijfsartsen en werkgevers – kan veel bijdragen aan de zorg voor de gezondheid en duurzame inzetbaarheid van werkenden. In het afsluitende artikel vertellen Fleur Boulogne en Femke Reijenga (ZonMw) over de geleerde lessen en het vervolg van praktijkgericht onderzoek. 

Inhoud

Uitval bij psychische problemen: samen oplossingen bedenken

Werknemers die zich ziekmelden vanwege psychische problemen, zijn vaak lang uit het arbeidsproces.
Hoe kun je deze groep het beste begeleiden? De (aangepaste) richtlijn van beroepsvereniging NVAB geeft bedrijfsartsen duidelijke handvatten. Maar het is nog niet zo eenvoudig deze in de praktijk te brengen.

100 redenen

Het begeleiden van mensen die vanwege psychische problemen vastlopen op het werk, is geen simpele zaak. Evelien Brouwers, onderzoeker bij Tranzo, het wetenschappelijk centrum voor zorg en welzijn van Tilburg University: ‘Er zijn honderden mogelijke redenen waarom iemand thuis kan komen te zitten. Vroeger lag de focus op verzuim door een bepaalde psychische aandoening. Die moest je dan behandelen om iemand weer aan het werk te helpen. Nu kijken we veel breder. Hoe kijkt iemand zelf tegen een probleem aan en wat is de link met zijn of haar werk? Het gaat meer om psychosociale factoren dan een ziektebeeld.’

Vooral communiceren

In je begeleiding als bedrijfsarts is communicatie met de werknemer het belangrijkste. Communiceren staat dan ook centraal in de richtlijn van beroepsvereniging NVAB, die onder voorzitterschap van Brouwers is herzien. Herstel is een proces, zegt ze, dus je moet frequent contact hebben. Zodat je samen verschillende fases doorloopt op weg naar verbetering. ‘We zijn de afgelopen jaren anders naar gezondheid gaan kijken. Het gaat niet alleen om klachten en wat er niet goed gaat. Maar veel meer: waar krijgt iemand energie van en wat kan hij of zij goed?’

Nieuwe kennis verankeren in richtlijnen

Soms is een onderzoek zo relevant voor de beroepsgroep, dat deze de nieuwe kennis en inzichten verwerkt in een richtlijn. Opname in een richtlijn is voor ZonMw een indicatie voor maatschappelijke impact (een richtlijn is een voorbeeld van een bruikbare kennisproduct). Omdat werk en werkomstandigheden invloed kunnen hebben op iemands gezondheid, besteden multidisciplinaire richtlijnen steeds meer aandacht aan werkgerelateerde aspecten van gezondheid. Een voorbeeld van het succesvol verwerken van onderzoek in een richtlijn, is een project over psychische problemen op de werkvloer, uitgevoerd in het programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid. De resultaten van dit onderzoek hebben geleid tot een richtlijnherziening door de NVAB, de beroepsvereniging van arbeids- en bedrijfsgeneeskundigen. Zie ook het interview met Evelien Brouwers in deze publicatie

Implementatie: het benutten van opbrengsten uit onderzoek

Wat is de maatschappelijke impact van onderzoek en hoe meet je die? Het is heel lastig een direct verband aan te tonen tussen een specifiek project of een interventie (bijvoorbeeld een leefstijlprogramma) en een concreet effect (bijvoorbeeld verzuimcijfers). Dat komt deels omdat veranderingen in organisaties en in het gedrag van mensen veel tijd kosten. Maar ook omdat er vrijwel nooit één allesbepalende factor is die tot deze veranderingen leidt. Toch is het mogelijk om in te schatten of opbrengsten van onderzoek in de praktijk daadwerkelijk worden gebruikt (implementatie) en zo tot verbetering leiden.

Er zijn indicatoren die het aannemelijk maken dat een concrete verbetering wordt gerealiseerd. Met deze indicatoren is de maatschappelijke impact van wetenschappelijk onderzoek te meten. Werken mensen bijvoorbeeld samen aan de verbetering? Zetten zij eigen middelen (tijd, geld of anders) in om het onderzoek vooruit te brengen? Heeft het onderzoek praktisch bruikbare kennisproducten opgeleverd? En zijn er gerichte activiteiten voor het verspreiden van kennis en het implementeren van de opbrengsten uit het onderzoek? Bij de projecten die we in deze publicatie presenteren, is het antwoord op 1 of meer van deze vragen positief. Dat betekent dat zij impact kunnen realiseren.

‘De uitdaging is te gaan denken vanuit preventie’

Ook mensen met een fysiek zwaar beroep moeten langer doorwerken. Voor hen is een gezonde leefstijl heel belangrijk. PerfectFit draagt daaraan bij, zo blijkt uit onderzoek van het Erasmus MC. Voor vrachtwagenbouwer Scania is het een mooie aanvulling op wat zij al aan preventie doen.

Waren zorgorganisaties tot een paar jaar geleden vooral bezig met overleven, nu hebben ze juist moeite om mensen vast te houden. Het personeelsbestand vergrijst en veel mensen stoppen voortijdig. Wat kun je doen om de duurzame inzetbaarheid te verhogen? In Limburg is er veel ervaring mee opgedaan.

Van ziekte naar preventie

Tessa Kouwenhoven, bedrijfsarts en onderzoeker aan het Erasmus MC, is erop gepromoveerd: de effectiviteit van PerfectFit. Dit is een gezondheidsinterventie die coachingsgesprekken toevoegt aan het preventief medisch onderzoek. Preventie is voor veel arbeidsorganisaties nog nieuw, vertelt Kouwenhoven. ‘De bedrijfsgeneeskunde dacht van oudsher in termen van ziekte en verzuim. De uitdaging is om te gaan denken vanuit preventie. De bedrijfsarts is daar bij uitstek geschikt voor. In de medische wereld wacht je tot iemand langskomt met een klacht. Wij hebben juist steeds contact met de hele doelgroep.’

Hard werken

Vrachtwagenbouwer Scania is een mooi voorbeeld van een bedrijf dat al jaren op preventie inzet. Philip Blom is er bedrijfsarts en manager van het Scania Health Centre. ‘Elke 5 minuten rolt hier een complete vrachtwagen van de band. Je kunt je voorstellen dat dat hard werken is. De gemiddelde leeftijd op de werkvloer is 49 jaar, dus een gezonde leefstijl is voor ons cruciaal. Medewerkers kunnen onder meer advies krijgen van een diëtiste, er zijn loopclinics en we hebben een app met instructiefilmpjes voor fitnessoefeningen. En dat zijn nog maar een paar voorbeelden. PerfectFit past daar heel goed bij.’

‘In de zorg zijn medewerkers je grootste kapitaal’

Vanuit het hart

‘We moeten onze mensen koesteren om ze te behouden voor dit vak.’ Dat zegt Marly Simons, adviseur Duurzame Inzetbaarheid en Preventie bij De Zorggroep. De uitdagingen zijn fors, met een hoog verzuim en veel medewerkers die voortijdig het beroep verlaten. ‘Mensen hebben ooit vanuit hun hart voor de zorg gekozen, maar ze lopen nu vast in de protocollen en de administratieve verplichtingen. En als je ouder wordt, is het werk fysiek gewoon erg zwaar.’ Limburg vergrijst sterk. Dus er zijn steeds meer oudere zorgvragers, terwijl de beroepsbevolking intussen ook gemiddeld steeds ouder wordt.

Zelf aan de slag

De Zorggroep deed mee in de implementatiewerkplaats in de Limburgse zorg. Een van de kennisproducten daaruit is de Ontwikkelwinkel. Simons: ‘Wij noemen het de WerkWijzerWinkel, waarbij dat “wijzer” een dubbele betekenis heeft. De tool wijst de weg, maar helpt ook om wijs te kiezen, als team of medewerker. Krijg je als team bijvoorbeeld een cliënt met obesitas, dan vind je in de winkel instructiefilmpjes hoe je zware mensen veilig kunt tillen. Er is dus direct een oplossing voor een vraag. Je hoeft niet te wachten tot je via je leidinggevende een cursus hebt geregeld.’

Duurzame inzetbaarheid, een zaak van wetenschap en praktijk

Het ZonMw-programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid subsidieerde onderzoek om de duurzame inzetbaarheid van werknemers te verbeteren. Een gezonde en gemotiveerde beroepsbevolking die lang inzetbaar blijft, is van vitaal belang. Wat zijn de belangrijkste lessen uit het programma? En hoe gaat ZonMw verder met het stimuleren van praktijkgericht onderzoek?

Goede start gemaakt

Een krappe arbeidsmarkt en een hogere pensioenleeftijd maken onderzoek naar duurzame inzetbaarheid alsmaar relevanter. Uitval van mensen leidt bij krapte en vergrijzing tot maatschappelijke problemen. Het ZonMw-programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid (2009-2015) heeft een mooi begin gemaakt met onderzoek op dit terrein. Fleur Boulogne was destijds programmasecretaris. ‘Toen we begonnen was duurzame inzetbaarheid nauwelijks een thema. En door de economische crisis hadden veel werkgevers het amper in het vizier. Inmiddels is duurzame inzetbaarheid niet meer weg te denken. In deze publicatie staan daarvan een paar inspirerende praktijkvoorbeelden.’

Gezondheidsbevorderend werk

De evaluatie van Arbeidsparticipatie en Gezondheid bevestigt dat er een basis is gelegd voor duurzame inzetbaarheid. Er is een cultuuromslag op gang gekomen in de kijk op werk en gezondheid. Ook een instrument als ‘Werk als waarde’ wordt in de praktijk steeds meer omarmd. Boulogne: ‘Voorheen ging het vooral over risicofactoren die werk ongezond kunnen maken. Uit onderzoek blijkt dat het hebben van werk de gezondheid juist kan bevorderen. Het speelt een rol bij zingeving, welbevinden en draagt bij aan de kwaliteit van leven. Als werk gezond is, creëer je een win-winsituatie. En die kan ook nog eens economisch goed uitpakken, bijvoorbeeld doordat de zorg- of verzuimkosten erdoor dalen.’

Magazine ‘Duurzaam werkt beter’

‘Bij duurzame inzetbaarheid hebben mensen meer energie, zijn ze productiever en blijven ze met plezier én langer aan het werk – ook als ze bijvoorbeeld een beperking hebben.’

Dat zegt Dick van der Laan, voorzitter van de stuurgroep Arbeidsparticipatie en Gezondheid, in het magazine ‘Duurzaam werkt beter’. In dit magazine zijn enthousiaste verhalen uit het programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid gebundeld.

Tussen 2009 en 2015 heeft dit programma in diverse projecten uiteenlopende aanpakken onderzocht om de gezondheid en inzetbaarheid van werkenden te verbeteren.

Interview: zingeving als motor voor langer doorwerken

Invulling geven aan wat jij belangrijk vindt in je werk. In de praktijk van de verzuimbegeleiding blijkt het goed uit te pakken om hierover met werknemers te praten.

Voor zo’n gesprek is een praktisch instrument beschikbaar om iemands duurzame inzetbaarheid te meten. Dit instrument biedt werkgevers bovendien handvatten om activiteiten te ondernemen die de inzetbaarheid van medewerkers vergroten. Het meetinstrument, gebaseerd op het Capability-model van Jac van der Klink, wordt al jaren actief gebruikt.

Bijvoorbeeld door Ascender, een consultancybureau voor duurzame inzetbaarheid, en HumanTotalCare, dat samen met bedrijfsartsen en werkgevers invulling geeft aan integraal gezondheidsmanagement. Lees meer in Mediator 32, 3 december 2018.

Samen leren in dialoog: wat werkt wel en wat werkt niet?

Hoe kun je resultaten uit wetenschappelijk onderzoek verder brengen in de praktijk? Deze vraag was een belangrijk onderdeel van het programma Arbeidsparticipatie en Gezondheid.

Een werkgroep heeft 4 projecten gevolgd om te leren over implementatie: wat werkt wel en wat werkt niet? De gekozen aanpak was die van de dialoog met verschillende betrokkenen: onderzoekers, praktijkmensen, leidinggevenden, HR-professionals en werknemers. De werkgroep heeft 8 lessen en aanbevelingen uit de projecten samengevat in een factsheet.

ZonMw Parel voor de participatieve aanpak van Stay@Work

Werkgroepen waarin medewerkers, management en een arbo-coördinator samen gezondheidsrisico’s op de werkvloer definiëren en oplossen. Dat is de kern van Stay@Work.

De werkwijze, ook wel participatieve aanpak genoemd, helpt om de gebruikelijke barrières voor het uitvoeren van passende maatregelen te overwinnen: gebrek aan steun van het management en een tekort aan motivatie bij werknemers.

In 2011 ontving dit project een ZonMw Parel. Inmiddels zijn de werkzame elementen van de participatieve aanpak verwerkt in een multidisciplinaire leidraad en in de NVAB-richtlijnen Depressie en Kanker en Werk.

Op de werkvloer: waarom meedoen?

De verbinding met de praktijk was de kracht van veel van de projecten uit het programma Arbeidsparticipatie en gezondheid.

In deze film vertellen werkgevers, HR-managers en medewerkers waarom ze meedoen in wetenschappelijk onderzoek, welke inzichten projecten opleveren en wat dat betekent voor hun werk.

Colofon:

Interviews en teksten: Marc van Bijsterveldt, Redactie: Fleur Boulogne en Marieke Willemse, Technische realisatie: Caroline van der Horst en Carola Havers

ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis – om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.

Links

Lees meer Foto:

Reageer